Heb je regelmatig last van een opgeblazen gevoel, voedselintoleranties, vermoeidheid, hoofdpijn, huidklachten of een overgevoelig immuunsysteem? Dan zou een verhoogde doorlaatbaarheid van de darmwand mogelijk een rol kunnen spelen.

Een hyperpermeabele darm, ook wel een ‘lekkende darm’ of Leaky Gut genoemd, betekent dat de darmbarrière niet meer optimaal functioneert. Stoffen die normaal gesproken in de darm horen te blijven, kunnen hierdoor gemakkelijker in de bloedbaan komen en daarmee in contact komen met het immuunsysteem. Dit kan leiden tot een verhoogde immuunactivatie en laaggradige ontstekingen.

Maar hoe ontstaat een lekkende darm eigenlijk? En wat kun je doen om de darmbarrière te ondersteunen?

De dunne darm: opnameorgaan én beschermingsbarrière

Als eerst is het belangrijk om te begrijpen hoe de darmen werken en wat de functies zjin. De dunne darm heeft een aantal belangrijke taken. Enerzijds moet deze voedingsstoffen uit onze voeding opnemen, anderzijds moet hij schadelijke stoffen, bacteriën en andere ongewenste indringers buiten de bloedbaan houden.

Nadat voedsel vanuit de maag in de dunne darm terechtkomt, is de voedselbrij nog erg zuur. Het slijmvlies van de darm helpt deze zure massa te neutraliseren en zorgt tegelijkertijd voor voldoende smering zodat de darminhoud soepel kan worden voortbewogen.

Voordat voedingsstoffen opgenomen kunnen worden, moeten ze eerst volledig worden afgebroken. Pas wanneer eiwitten, vetten en koolhydraten voldoende klein zijn gemaakt, kunnen ze via de darmcellen worden opgenomen in de bloedbaan.

De wand van de dunne darm, het darmepitheel, bestaat uit miljoenen darmvlokken, ook wel villi genoemd en is slechts 1 cellaag dik. Op deze darmvlokken bevinden zich gespecialiseerde darmcellen, de enterocyten. Tussen deze cellen bevinden zich kleine verbindingen, de zogenaamde tight junctions. Je kunt deze zien als deurtjes die bepalen welke stoffen wel en niet door de darmwand mogen passeren.

Daarnaast beschikken de darmcellen over zogenaamde brush border enzymen, een soort schaartjes die moleculen kleiner kunnen maken. Deze enzymen vormen als het ware de laatste stap van de vertering. Ze knippen meervoudige suikers en aminozuren in enkelvoudige bouwstenen zodat deze kunnen worden opgenomen.

Een gezonde darmwand zorgt er dus voor dat voedingsstoffen naar binnen kunnen, terwijl ongewenste stoffen buiten blijven.

Het darmmicrobioom beschermt de darmwand

In onze darmen leven biljoenen bacteriën die samen het darmmicrobioom vormen. Deze bacteriën vervullen talloze functies die belangrijk zijn voor onze gezondheid.

Sommige bacteriën zetten voedingsvezels om in korte-keten vetzuren, zoals butyraat. Deze vetzuren vormen een belangrijke energiebron voor de darmcellen en helpen de darmwand gezond te houden. Andere bacteriën ondersteunen het immuunsysteem of produceren stoffen die de groei van schadelijke bacteriën remmen.

Ook de slijmlaag speelt hierin een belangrijke rol. Deze laag vormt een fysieke scheiding tussen de darmbacteriën en de darmwand. Hierdoor komen bacteriën niet rechtstreeks in contact met het darmepitheel.

Omdat het darmslijmvlies voortdurend wordt blootgesteld aan voedsel, bacteriën en spijsverteringssappen, moet het zichzelf continu vernieuwen. Bepaalde bacteriën, waaronder Akkermansia muciniphila, spelen een belangrijke rol bij het onderhouden en vernieuwen van deze beschermende slijmlaag.

Wanneer het darmmicrobioom uit balans raakt, kan ook de kwaliteit van het slijmvlies en de darmbarrière achteruitgaan.

Wat is een hyperpermeabele (lekkende) darm?

Wanneer de tight junctions tussen de darmcellen minder goed functioneren, kan de darmwand doorlaatbaarder worden dan de bedoeling is. We spreken dan van een hyperpermeabele darm.

Voedseldeeltjes die onvoldoende verteerd zijn, bacteriële restproducten en andere lichaamsvreemde stoffen kunnen hierdoor gemakkelijker in contact komen met het immuunsysteem. Dit leidt vaak tot een verhoogde immuunactivatie en laaggradige ontstekingen.

Ook de lever krijgt hierdoor extra werk. Alle stoffen die vanuit de darm worden opgenomen passeren namelijk via de poortader eerst de lever, waar ze verwerkt en indien nodig onschadelijk gemaakt moeten worden.

Een belangrijk regelmechanisme van deze darmdoorlaatbaarheid is het eiwit zonuline. Zonuline helpt bepalen hoe ver de tight junctions geopend of gesloten zijn. Een soort sleutel van de poortjes dus. Een verhoogde concentratie zonuline in de ontlasting wordt regelmatig gezien als aanwijzing voor een verhoogde darmdoorlaatbaarheid.

Van oorzaak tot gevolg: LPS, toxines en chronische immuunactivatie

Een lekkende darm ontstaat meestal niet zomaar. Vaak spelen meerdere factoren tegelijkertijd een rol. Maar hoe komt het dan dat een darm verhoogd doorlaatbaar wordt? Net als met de cellen van het darmslijmvlies zullen de tight junctions en zonuline eiwitten regelmatig vernieuwd moeten worden, waar enerzijds bouwstoffen voor nodig zijn en anderzijds geen onnodige schade aan toegericht mag worden aan de structuren. Schade, hoe richt ik schade aan de structuren van mijn darmen aan? Je raadt het al:

Chronische stress, een voedingspatroon rijk aan (ultra)bewerkte producten, alcohol, roken, verminderde slaapkwaliteit en bepaalde medicijnen kunnen allemaal bijdragen aan beschadiging van de darmbarrière. Dit rijtje kennen we allemaal maar al te goed.

Een minder bekende oorzaak van een lekkende darm is dat darminfecties, dysbiose (een ongunstige balans tussen goede en ziekmakende bacteriën van het darmmicrobioom) en bacteriële overgroei zoals SIBO een belangrijke rol kunnen spelen. Lees meer over een SIBO in mijn blog Bacteriële overgroei van de dunne darm.

Bepaalde gramnegatieve bacteriën produceren namelijk lipopolysacchariden (LPS). Dit zijn endotoxinen die die een sterke immuunreactie kunnen uitlokken en vrijkomen uit de buitenwand van deze bacteriën. Ook gisten en schimmels kunnen verschillende afvalstoffen produceren die door het lichaam moeten worden verwerkt en uitgescheiden. Wanneer de totale toxische belasting groter wordt dan het herstelvermogen van het lichaam, kan dit bijdragen aan verdere verstoring van de darmfunctie.

Voedselintoleranties zoals bijvoorbeeld intolerantie voor lactose, een dubbelvoudige suiker, kan ontstaan door een verminderde werking van de ‘brush border’ enzymen. Hierdoor worden de suikers uit lactose, galactose en glucose, niet meer in enkelvoudige suikers omgezet en kan bijdragen aan het ontstaan van een lekkende darm of deze toestand verergeren. Onvoldoende verteerde voedingsbestanddelen komen vaker in contact met het immuunsysteem, waardoor het lichaam steeds gevoeliger kan reageren op bepaalde voedingsmiddelen.

Wanneer de darmwand onvoldoende bescherming biedt kunnen bacteriële restproducten, onvolledig verteerd voedsel of andere voor het lichaam vreemde stoffen gemakkelijker in contact komen met het immuunsysteem. Het gevolg is een voortdurende activatie van ontstekingsprocessen door een overactief immuunsysteem. Dit wordt door het lichaam gezien als stress, maar wacht eens, stress was dat niet een van de risicofactoren voor een hyperpermeabele darm?

De vicieuze cirkel van darm- en spijsverteringsklachten

Een hyperpermeabele darm staat zelden op zichzelf. Vaak ontstaat een vicieuze cirkel waarin verschillende factoren elkaar voortdurend versterken.

Ontstekingen zorgen voor meer schade aan de darmwand. Een beschadigde darmwand leidt vervolgens tot meer immuunactivatie. Die immuunactivatie veroorzaakt op haar beurt weer meer ontstekingen en zo is het cirkeltje weer rond.

Daar komt nog bij dat chronische stress een negatieve invloed heeft op de spijsvertering. Onder invloed van stress neemt de productie van maagzuur en spijsverteringsenzymen vaak af. Met alle gevolgen van dien. Hierdoor wordt voedsel minder goed verteerd, waardoor meer onverteerde voedselresten de darm bereiken en op die manier weer meer ontstekingen veroorzaken.

Ook de brush border enzymen kunnen minder efficiënt gaan functioneren wanneer het darmepitheel beschadigd raakt. Hierdoor neemt de verteringscapaciteit verder af en zullen er extra onvolledig verteerde voedingsstoffen in de dikke darm terechtkomen. Dit zorgt voor meer voeding voor opportunistische bacteriën en gisten. Dit kan leiden tot meer fermentatie, gasvorming, een opgeblazen gevoel, een verdere verstoring van het darmmicrobioom en wederom een verhoogde doorlaatbaarheid van de darmwand.

Zo blijft de cirkel zichzelf in stand houden en blijven de klachten en symptomen zich opstapelen.

Herstel van de darmbarrière bij een lekkende darm

Het herstel van een hyperpermeabele darm begint altijd bij het opsporen van de onderliggende oorzaken. Hier is het belangrijk om te kijken naar voeding- en leefstijlgewoonten, stress, slaapkwaliteit, medicijngebruik, alcoholconsumptie, roken en mogelijke verstoringen van het darmmicrobioom.

Wanneer sprake is van dysbiose, SIBO of een overgroei van opportunistische bacteriën of gisten, zal er moeten worden gewerkt aan het herstellen van de microbiële balans. Daarnaast is het belangrijk om de darmwand van voldoende bouwstoffen te voorzien. Voedingsstoffen zoals glutamine, N-acetylglucosamine, zink, vitamine A en omega 3-vetzuren spelen een belangrijke rol bij het onderhoud van het darmslijmvlies. Ook bepaalde kruiden kunnen worden ingezet om de darmwand te helpen herstellen.

Tegelijkertijd is het belangrijk om ontstekingsprikkels zoveel mogelijk te verminderen en de spijsvertering te optimaliseren, zodat de darmwand en het slijmvlies de kans krijgt om te herstellen. Een gezonde darmbarrière ontstaat niet door één supplement, één dieet of één leefstijl aanpassing maar door het aanpakken van alle factoren die bijdragen aan schade, ontsteking en verstoring van de darmfunctie.

Samenvatting

Een hyperpermeabele darm ontstaat wanneer de darmbarrière onvoldoende bescherming biedt tegen bacteriën, toxines, onverteerde voedseldeeltjes en overige lichaamsvreemde stoffen. Factoren zoals stress, dysbiose, SIBO, voeding en leefstijl kunnen een belangrijke rol spelen bij zowel het ontstaan als het behandelen van een lekkende darm. Door de onderliggende oorzaken aan te pakken en de darmwand te ondersteunen kan je lichaam werken aan herstel van de darmbarrière.

Voor een visuele weergave van de lekkende darm, zie dit filmpje op youtube